جنگ سوریه‌ از زاویه‌ای دیگر و پیامدهای محتمل

تحلیل روز

Xiaban--خیابان-جنگ-سوریه-از-زاویه‌ای-دیگر
145

خیابان؛ استراتژی استفادهاز نفت و گاز هنوز در دستور کار کشورهای غربی است و در محافل غربی از آن بهعنوان فقر گاز و نفت اروپا یاد میشود. اروپا و آمریکا از سال ٢٠٠١ بهشدت نگران کنترل روسیهبر این منابع و خط لوله‌‌های انتقال انرژی بهاروپا و چین بودهاند. نزدیک شدن تدریجی ترکیه‌ [کهفعلا یکی از مسیرهای اصلی انتقال انرژی بهاروپاست] بهجبههروسیهو ایران نیز بر این نگرانیها افزودهاست. بنابراین، رها شدن از وابستگی بهروسیهو ترکیهاز اولویتهای سیاست خارجیکشورهای غربی بودهو در آیندهنیز خواهد بود.

جنگ فعلی در سوریهمجزا از بعدهای ایدوئولوژیک و سیاسی، ناشی از سیاست منابع گازی و نفتی نیز بودهو خواهد بود. با ورود نیروهای آمریکایی و فرانسوی بهسوریه، بهنظر میرسد کهجناح هایی کهبا ایران و ترکیهدر سیاست انرژی همراه هستند دچار شکست در استراتژی درازمدت خود خواهند شد. چرا کهکشورهای غربی یا بهتوافقی با روسیهخواهند رسید و یا عملا بهنیروهای نظامی خود در سوریهافزودهو جنگ فرسایشی علیهروسیه و ایرانرا ادامهخواهند داد کهبا توجهبهمنابع مالی روسیهو ایران و نیز فشار داخلی و بینالمللی، این دو کشور نخواهند توانست مقاومت کنند.

انتقال گاز قطر برای اروپا بسیار مهم است. قرارداد خط لولهگاز، اول از سوی قطر در سال ٢٠٠٩ طراحی شدهبود، بهگونه‌‌ای کهگاز قطر از مسیر عربستان‌-اردنسوریه‌-ترکیهبهاروپا منتقل شود. در این طرح تمامی منابع گازی عراق و سوریهبهاین خط لولهمتصل میشدند. اما این طرح بهدلیل فشارهای روسیهبهسوریه،رضایت بشار اسد را بههمراه نداشت. اگر این طرح عملی میشد در واقع روسیهدر وضعیت شکنندهتری قرار میگرفت، چراکهنیاز اروپا بهگاز روسیهتا سقف ٨٠% کاهش مییافت. در نتیجهچند دههظلم، شکنجهو دیکتاتوری، بهار عربی بهسوریهنیز سرایت کرد و فرصت مناسبی را برای عربستان و قطر فراهم آورد کهنظام بشار اسد را از سر راه خود بردارند.

قرارداد دوم کهبالغ بر ١٠ میلیارد دلار بود، از طرف ایران جهت انتقال سهم خود از مسیرعراقسوریه‌-دریای مدیترانهبرنامهریزی شدهبود. این طرح از سوی پوتین مورد حمایت قرار گرفت چراکههم ایران و هم سوریهاز دید روسیهکشورهای وابستهبهخود محسوب میشدند. طرح ایران کهقرار بود در سال ٢٠١۶ بهاتمام برسد از سوی بشار اسد در سال ٢٠١٢ امضا شد. اما سرمایه١٠ میلیاردی ایران همراه با دهها میلیارد دیگر تنها در خدمت اسد و پوتین قرار گرفت کهحاکمیت خود در سوریهرا در برابر نیروهای مخالف اسد حفظ کنند و حتی یک متر از پیشبرد خط لولهمذکور حاصل نشدهاست.

فاصلهگرفتن قطر از عربستان و تلاش قطر، ایران، ترکیهو روسیهبرای بهچالش کشیدن غرب

قرابتهای ایدئولوژیک قطر و ترکیهکهبر پایه‌‌های تفکرات اخوان المسلمین استوار است از یک سو و نیز تلاش قطر برای خارج شدن از سیطرهنفوذی عربستان و همپیمانانش و ایفای نقش بزرگتری در منطقه‌ – مخصوصا در مصر و سوریه، از دلایل تیرهشدن روابط قطر با دیگر کشورهای عربی بهرهبری عربستان بود. محمد مورسی کهقصد داشت ایدئولوژی اخوان المسلمین را در تمامی نهادهای رسمی مصر نهادینهکند، هم پیمان قطر و ترکیهبود. خطر اخوان المسلمین نهتنها دیگر کشورهای عربی بلکهاسرائیل را نیز، کهحماس نمایندهایدئولوژی اخوانی در فلسطین و کشورهای هم پیمانش را تهدید میکرد. در نتیجهکودتایی کهمحمد مورسی را در سال ٢٠١٣ عزل نمود، خط و نشان کشورهای غربی و عربی را بیش از پیش برای قطر نمایانتر ساخت. ترس امیر قطر بهسطحی رسید کهاز ترکیهخواست پایگاه نظامیای با وجود یک پایگاه هوایی متعلق بهآمریکا را در این کشور تاسیس کند. تاسیس پایگاه ترکیهدر قطر کهطی قراردادی با اردوغان در سال ٢٠١۴ کلید خوردهبود با ورود ارتش ترکیهو بدون هماهنگی قبلی با آمریکا در دسامبر ٢٠١٧ عملی شد. ورود نیروهای ترکیهبهدنبال فاش شدن بخشی دیگر از نوارهای صوتی امیر پیشین قطر کهخواهان براندازی خاندان آلسعود در عربستان و همچنین ستایش نقش ایران در منطقهاز سوی تمیم بن حمد بن خلیفهال ثانی امیر قطر و چاپ آن در وبسایت رسمی دولت، عملی شد.

از سوی دیگر سرمایهگذاریهای مذهبی قطر از طریق ترکیهدر کشورهای افریقایی همچون سنگال کهکشف منابع عظیم نفت و گاز در سال ٢٠١۶ اهمیت این کشور را بیشتر کرده، موجب شد کهعربستان و متحدانش جهت مقابلهباقطر و ترکیه‌ [ در پشت پرده‌] رضایت آمریکا و اروپا را نیز جلب کنند.

طرح جدید روسیهبرای انتقال گاز قطر و ایران بهاروپا

احتمالا در نتیجهاختلافات مابین قطر و سایر کشورهای عربی، ایدهنوینی در راستای انتقال گاز قطر بهاروپا مطرح شده باشد. در این طرح جدید جایگزین عربستان در خط لولهقطرعربستاناردنسوریهترکیه‌-اروپا، میتواند ایران باشد و احتمال حذف اردن نیز وجود دارد. در واقع روسیهخود را در موقعیت در دست داشتن خط لولهفعلی نگه داشتهو قطر و ترکیهرا نیز با سیاستهای خود در منطقههمراه خواهد ساخت. اما در بهنتیجهرسانیدن این طرح دو مشکل اساسی وجود دارد؛ یکی وضعیت منابع طبیعی سوریهکهبیشتر آن در کنترل کوردها در سوریهقرار دارد کهایران و روسیهبدون دسترسی بهاین منابع توانایی کمک بیشتر مالی را بهسوریهنخواهند داشت. و دیگری مرز مابین ترکیه، عراق و ایران است کهپ.ک.ک توانایی منفجر ساختن خط لولهمذکور با توجهبهحضور نیروهایش در این مرز را خواهد داشت. عملیاتهای نظامی ترکیهکهبا موافقت کامل ایران انجام میشود را میتوان بخشی از این طرح ارزیابی کرد. ترکیهبهشدت نگران از دست دادن موقعیت خود در خط لولهانتقال گاز بهاروپاست و نفی نقش ترکیهدر معادلات از سوی اروپا بر شدیدالحن بودن اردوغان در برابر غرب تاثیر گذاشتهاست.

شکست این طرح نیز همچون طرح قبلی ایران برای کنترل مسیر انرژی زیاد دور از واقعیت نیست. کشورهای اروپایی اگرچهدر تئوری مخالف از بین رفتن پیمان هستهای از سوی ترامپ میباشند. لیکن در عمل تاکنون هیچ اقدامی برای متوقف کردن آمریکا انجام ندادهاند. بهنظر میرسد کهکشورهای اروپایی با ترامپ همگام هستند کهتوافق هستهای تغییری در سیاستهای ایران در منطقهنداشتهاست و بالعکس جمهوری اسلامی ایران نهتنها خواستار تشکیل هلال شیعی است کهدر نظر دارد با در دست گرفتن مسیر انتقال انرژی [با کمک ترکیه‌]، اروپا را با چالش بزرگتری روبرو کند. با توجهبهبرنامهتحریم ایران از سوی کاخ سفید، اگر ترامپ از پیمان هستهای خارج شود، تحریمهای آمریکا طرف ثالث تمامی قراردادهای اقتصادی با ایران را شامل خواهد شد. این بدین معنی است کهکشورها و یا شرکتهایی کهحتی طرف مستقیم مبادلهبا ایران نیستند نیز مشمول تحریم مستقیم آمریکا قرار خواهند گرفت. بنابراین شرکتها و بانکها بهویژهاروپاییها بههیچ وجهریسک تحریم شدن از سوی آمریکا تنها برای معاملهبا ایران را در دستور کار خود قرار نخواهند داد. همچنانکهشاهدیم بانک اوبر اتریشی کهاولین بانک سرمایهگذار بعد از رفع تحریمها بود، تمامی معاملات و فعالیتهای بانکی خود را بهحالت تعلیق درآوردهاست. بنابراین طرحی کهترکیهو ایران در سر میپرورانند، شاید زودتر از آن چیزی کهتصور میکنند با شکست مواجهشود. چراکهحتی اگر ترامپ قرارداد هستهای را پارهنکند، کشورهای اروپایی هرگز اجازهاقتصادی پویا را بهایران نخواهند داد.

اعزام لژیونهای بینالمللی فرانسه و افزایش نیروهای آمریکاییبهمناطق تحت کنترل کوردها در سوریهدر آیندهتنها در راستای مبارزهبا تروریسم نخواهد بود. بلکه، عزم اروپاییها را برای خارج کردن ترکیهو ایران از طرح انتقال گاز بهاروپا و نیز عواقب تهدید اروپا و نزدیک شدن بهایران از سوی ترکیهرا نشان میدهد. پیام محمد بن سلمان بهبشار اسد در مورد آلت جمهوری اسلامی قرار نگرفتن، فشار اسرائیل بر روسیهو عدم رد بشار اسد همچون بخشی از آیندهسوریه از سوی کشورهای غربیاز یک سو، و دیدار ترامپ با قطر و عادی سازی روابط این کشور با عربستان و متحدانش از سوی دیگر، بیانگر آغاز دورهای جدید در تحولات منطقهو سوریهمیباشند. دورهای کهایران با سرمایهگذاریهای میلیاردی چند سالهاخیر و اردوغان با تهدید کردن اروپا بهجنگ و هدف قرار دادن منافع اروپا، نقشی شاید برایشان در نظر گرفتهنشود. بلند پروازیهای ایدئولوژیک و سیاسی ایران، نظام را با بزرگترین چالش چهل دههاخیر مواجهساختهاست. احتمال رویارویی نظامی کشورهای غربی با روسیهبسیار ضعیف است و نهایتا با فشار بر روسیهاز طریق کوردها و اعمال تحریم بیشتر بر این کشور، سعی بر رسیدن بهیک توافق میان مدت بین طرفین را خواهند داشت. توافقی کهنهبهنفع جمهوری اسلامی ایران، نهترکیهو نهمتحدانشان خواهد بود.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.