اولین دولت دمکراتیک کورد؛ “کوردستان سرخ” یا “جمهوری کوردستان (مهاباد)”؟

258

نویسندە: پژمان ابراهیمی

بسیاری بر آنند کە نخستین سیستم دولتی یا حکومت مستقل کوردی را قاضی محمد در مهاباد بنیان نهادە است، غافل از اینکە جمهوری نامبردە نە نخستین، کە “کوردستان سرخ” اولین نظام جمهوری دموکراتیک کورد بودە است. شایان ذکر است کە کوردها دارای نظام‌های حکومتیِ ولایتی و محلی بودە و بحث مورد نظر ما نە این نظام‌های ارتجاعی و عشیرە‌ای، کە نظام‌های دمکراتیک و مدرن می‌باشد کە خود را در قالب دولت مستقل تعریف می‌نمایند.

کوردستان سرخ نام منطقەای مابین دو کشور آذربایجان و ارمنستان است کە غالب بر ٧٠ درصد ساکنان آن کورد و منباقی تورک آذری می‌باشند. مناطقی منجملە: کلیبجار، قرەباغ، جاجیک، قوباتلی، زنگیلان، پیتجەناس، آگابادیر، لاچین، دیجولان، دیلیجان، کراکیش و قوباتی یا قوبادلی را شامل میشد کە پایتخت این جمهوری شهر لاریجان بودە است. شایان ذکر است منطقە قوبادلی ٩٨ درصد ساکنانش تورک بودە و تعداد خیلی کمی کورد در این منطقە زندگی می‌کردند، اما علیرغم این مسئلە، بە کوردستان سرخ پیوند خوردە بود.

کوردستان سرخ بە فرمان کومیتە ١ تشکیلات حزب کمونیست در تاریخ ١٩٢٣.٧.٧ با تایید بیش از ٧٠ درصد کنگرە نمایندگان ١۵ جمهوری اتحاد شوروی تشکیل شد. زبان رسمی این جمهوری کوردی (کورمانجی) و دین رسمی آنها ایزدی بود. بغیر از منطقەی قرەباغ، بیشتر خاک کوردستان سرخ در کشور آذربایجان کنونی قرار دارد.

در پروسە جنگهای درازمدت میان روسها با ایرانیان و تورکهای ترکیە و بنابر صلاحدید قیصر روس نیکولای اول و بقیەی قیصرهای بعد از او بیشتر از یک میلیون ارمنی، یونانی، آشوری، ایزدی (کورد) و تورک بە این جغرافیا فرستادە و آنجا اسکان یافتند (جغرافیای میان دو سرزمین ارمنستان و آزربایجان کنونی). این نیروها دو وظیفەی اساسی داشتند: اول) در مقابل یورش کوردهای مسلمان کە در نزاع با روسهای اشغالگر مناطق شرق کوردستان و شمال کوردستان بودند، بایستند، دوم) وظفیەی تامین نیازهای لوجستیکی نیروهای روس را بر عهدە داشتە و بعلاوە بعنوان کارگر در مناطق نفتی باکو و شیروان کار کنند.

در این میان مناطق کوهستانی بە مسیحیان این منطقە رسیدە کە ارمنستان امروزی می‌باشد. عدەای از آنها بە کوهستان، تعدادی زیادی کە بیش از صدها هزار نفر بودند بە روسیە و آسیای میانە و اروپا گریختند. ارامنە‌ای کە در این سرزمین ماندند با همکاری قزاق‌ها بە حملە و جنگ و گریز با مسلمانان منطقە تا مرز باکو مشغول بودند. در این میان و در بحبوحەی جنگ جهانی اول، ارامنە بتوسط حزب “دشتناک” حکومت دشتناکی را تاسیس و شهر گویمری را بعنوان پایتخت خود برگزیدند. در همین سال و بە بهانە حفاظت از مسلمانان در برابر تهاجم ارمنیان، سپاه تورک وارد قفقاز شدە و برای تورکهای کوچاندە شدە بە این سرزمین در تالیش و لیزگین حکومتی بە فرمانروایی موساواتا تاسیس کردند. هرچند با تاسیس اتحاد جماهیر شوروی، ارمنی ها، آزربایجانی‌ها و نیکچان در این اتحادیە بودند، اما هجوم و بە یغما بردن مال و سامان آذربایجانیان بتوسط ارمنی‌ها بە محوریت دشناک‌ها همچنان ادامە داشت.

در سال ١٩٢٣ لنین تحت حمایت طرفداران خود در حزب، حکومت کوردستان سرخ را تاسیس کرد تا بتواند جنگ میان ارامنە و تورکهای آزربایجان را خاتمە دهد. در سال ١٩٣٠ ارتش سرخ دشتناک‌های ارمنی را نابود و جنگ میان آذربایجانیان و ارامنە خاتمە یافتە و دیگر نیازی بە بودن کوردستانی سرخ وجود نداشت. لذا استالین با درخواست آذربایجان، تورکیە و ایران، تصمیم بر انحلال این جمهوری کرد.

شایان ذکر است کە نزاع برسر منطقە قرەباغ میان ارامنە و تورک‌ها ادامە داشتە و در سال ١٩٨٨ جنگ خانمانسوزی میان این دو ملت بە وقوع پیوست. در همین ایام و در سال ١٩٩١ گورباچف بە این نتیجە رسید کە جنگ مابین تورک و ارامنە بدون بودن کوردستان سرخ ممکن نخواهد بود، لذا در ماه مە ١٩٩١ گورباچف بە ماتالیبوف (رئیس جمهور وقت آزربایجان) فرمان داد کە در خلال دو ماه اتونومی کوردستان سرخ دوبارە احیا شود. در همین ایام و بە درخواست سلیمان دیمیرل، حیدر علی‌اف بە آنکارا دعوت شدە و در ازای صد میلیون دلار برای هزینەی جنگ، از عملی شدن دستور گورباچوف ممانعت نمودە و این راه را برای جنگی دیگر میان ارامنە و تورک‌ها فراهم کرد، کە با تسخیر شهرلاچین و کلبەجار و قلعە تشوشی کە بدون مقاومت ارامنە انجام گرفت، بە اتمام رسید.

دیدگاهای متعددی در مورد دلیل تشکیل کوردستان سرخ وجود دارد؛ ارامنە بە سیاست تورک‌های آذری برای تسخیر منطقە قرەباغ پافشاری کردە و آنرا نوعی سوءاستفادە از کوردها بتوسط تورکها علیە خود میبینند. و هرکدام از طرفین تورک و روس نیز تحلیلات خود را دارند؛ بعضی ایجاد این حکومت را برای مهار کردن ارامنە بتوسط شوروی و در عین حال تهدیدی در مقابل تورکهای آزربایجان برای تحت فرمان ماندن اتحاد جماهیر شوروی. 

اما روایتی کە بە حقیقت نزدیکتر است نمایانگر سیاست دو پهلوی اتحاد جماهیر شوروی و بکار بستن کوردها بعنوان سپری جنگی میان دو ملت مذبور می‌باشد. چرا کە استالین با دادن اختیارات بیشتر بە جمهوری‌های شوروی، راه را برای انقراض کوردستان سرخ بوسیلەی جمهوری آزربایجان فراهم کرد، و سالها بعد بە تشکیل جمهوری کوردستان در مهاباد کمک کردە و بعد از چندی بدان نیز پشت می‌کند. آنچە پیداست سیاست منطقە‌ای و جهانی و مصالح اتحاد جماهیر شوروی با همسایگان بە غایت قدرتمندتر مسبب اصلی رویکرد استالین و شوروی در قبال مسئلەی کوردستان بودە است.

جمهوری کوردستان سرخ هموارە و بە دلایل متفاوت مورد توجە ناسیونالیسم کوردی قرار نگرفتە است، شاید بزرگترین عامل تاثیر قابل تامل اتحاد جماهیر شوروی و شخص لنین می‌باشد. از آنجا کە سیستم سرمایەداری با تمام تلاش خود سعی در سیاه‌نمایی کمونیسم و مدل‌های حکومتی آنرا داشتە و دارد، و از آنجا کە ناسیونالیسم کوردی در نقطەای بە نظام سرمایە مرتبط بودە است، لذا مورد توجە ایشان قرار نگرفتە است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.